Tövbe kapısı açık, peki ya kul hakkı? — Vicdan ve merhamet üzerine —

İnsanın iç dünyasını anlamak için bazen söylediklerinden çok, yaptıklarından sonra ne hissettiğine bakmak gerekir. Çünkü önemli olan yalnızca bir davranışta bulunmak değil, o davranışın ardından kendi vicdanımızla nasıl baş başa kaldığımızdır. Victor Hugo’nun “İyi bir vicdan, en yumuşak yastıktır” sözü, insanın kendisiyle kurduğu bu ilişkiyi anlatan anlamlı bir ifade.

Psikolojide suçluluk ve utanç, birbirinden farklı iki duygu olarak ele alınır. Utanç daha çok “Ben nasıl biriyim?” sorusuyla kişinin kendisine bakışını etkilerken, suçluluk “Ben ne yaptım?” sorusuna odaklanır. Bu ayrım önemlidir. Çünkü suçluluk, yalnızca insanı kötü hissettiren bir yük değildir; doğru değerlendirildiğinde özür dilemeye, verilen zararı telafi etmeye ve bozulan bağları onarmaya yöneltebilir. Bu nedenle vicdanı, insanın kendi kendini yargıladığı karanlık bir mahkeme gibi görmek eksik kalır. Vicdan, insanın kendi davranışlarına dışarıdan bakabilmesi, kendisini hikâyesinin merkezinden çıkarıp karşısındaki insanın dünyasını da anlamaya çalışabilmesidir. “Ben bunu yaparken ne hissettim?” sorusunun ardından, “Peki, ona bunu yaptığımda ne hissetmiş olabilir?” diye düşünebilme olgunluğudur.

İnsan zihninin nasıl çalıştığı, duygularımızın davranışlarımızı nasıl şekillendirdiği ve aynı olay karşısında neden birbirimizden bu kadar farklı tepkiler verdiğimiz üzerine düşünmeyi seviyorum. Empati üzerine yaptığım araştırmalar da beni bu kez insanın başkasının acısı karşısında neler hissettiğine ve nasıl tepki verdiğine götürdü. Nörobilim çalışmaları, empatinin yalnızca bir başkasının duygularını paylaşmaktan ibaret olmadığını; onun yaşadıklarını anlamayı, hissettiklerini kavramayı ve bu anlayışın davranışlarımıza nasıl yansıdığını da kapsadığını gösteriyor.

Çünkü yalnızca hissetmek yetmez; insanın kendi davranışlarının bir başkasında bıraktığı izlerle yüzleşebilmesi gerekir. Bazen bir insanın hayatında derin bir yara açarız; sonra da o yaranın sorumluluğunu üstlenmek yerine sessizliği seçer, hiçbir şey yapmayarak kendimizi sorumluluktan uzak tutabileceğimizi sanırız. Oysa birine yaşattığımız acıyı görmezden gelmek, o acıyla ilgili sorumluluğumuzu ortadan kaldırmaz. Özür dilemek, verilen zararı telafi etmeye çalışmak için çaba göstermek bir lütuf değil, verdiğimiz zararın sorumluluğunu üstlenmenin gereğidir. İnsanın gelişimi, kendi hatalarıyla yüzleşebildiği noktada başlar. Hiçbirimiz kusursuz değiliz; öfkelenecek, yanlış anlayacak, düşünmeden konuşacak ve bazen kendi duygularımızın karmaşasında kaybolup en sevdiklerimizi bile inciteceğiz. İnsan olmak, hiç hata yapmamak değildir. Önemli olan, davranışlarımızın bir başkasında bıraktığı etkiyle yüzleştiğimizde nasıl bir tutum sergilediğimizdir. Hatalarımızı kabul edebiliyor muyuz? Karşımızdaki insanın neler yaşadığını gerçekten anlamaya çalışıyor muyuz? Haklı çıkmak uğruna kendimizi savunmak yerine, verdiğimiz zararı telafi etmeyi seçebiliyor muyuz?

İslam ahlakında kul hakkı, insanın başkalarına karşı taşıdığı sorumluluğun en önemli göstergelerinden biridir. İnsanın Yaradan ile arasındaki bağda tövbe kapısı her zaman açıktır; insan hatasını fark eder, pişman olur ve bağışlanma diler. Fakat konu başka bir insanın hakkına ve kalbine geldiğinde, bu durum artık yalnızca kişinin kendi iç dünyasında çözebileceği bir mesele olmaktan çıkar. Birinin kalbine zarar verdiysen, ortada helalleşilmesi gereken bir insan vardır. Hz. Peygamber’in (s.a.v.), “Müslüman, elinden ve dilinden diğer insanların emin olduğu kimsedir” sözü de bu sorumluluğu hatırlatır.

Tasavvuf geleneğinde anlatılan bir hikâyeye göre, dergâhlarda akşamları dervişlere iki soru sorulurmuş: “Bugün gönül kırdın mı?” ve “Namazını kıldın mı?” Rivayete göre ilk soruya “Evet” yanıtını veren kişiye ikinci soru sorulmazmış. Bu anlatı, tasavvufta insan gönlüne verilen değeri hatırlatır. Yunus Emre’nin düşünce dünyasında da gönül, Allah’ın nazar ettiği yer olarak görülür. “Gönül Allah’ın tahtıdır” anlayışında, Kâbe nasıl mukaddes kabul ediliyorsa insan gönlü de aynı hassasiyetle gözetilmesi gereken bir emanet olarak düşünülür. Yunus Emre’nin “Bir kez gönül yıktın ise, bu kıldığın namaz değil” dizeleri de bu anlayışı güçlü bir şekilde ifade eder. Buradaki vurgu ibadeti küçümsemek değil; inancın merhametle, güzel ahlakla ve başkalarına karşı sorumlulukla tamamlandığını hatırlatmaktır. İnsanın iyiliği yalnızca ibadetlerinde değil, çevresindeki insanlara nasıl davrandığında da kendini gösterir.

Peygamberimizin “Merhamet etmeyene merhamet edilmez” sözü, merhametin insan ilişkilerindeki yerini açıkça ortaya koyar. Çünkü merhamet, yalnızca bir başkasının acısını görmek değil, o acının oluşmasında kendi payımız varsa bunu kabul edebilmektir. Buna rağmen bazı insanlar, yaşattıkları acıyla yüzleşmek yerine kendilerini haklı çıkarmayı seçer. Zamanla başkasının üzüntüsünü görmezden gelmeye, kendi davranışlarını sıradanlaştırmaya başlarlar. Vicdanın körelmesi de insanın yanlışını sorgulamaktan vazgeçtiği yerde başlar.

Belki de en zor olan, bir başkasının yaşattığı acıyla baş ederken onun da bizim kadar düşüneceğini, hissedeceğini ve pişmanlık duyacağını varsaymaktan vazgeçmektir. Çünkü herkesin vicdanı aynı yerde durmaz; kimi yaptığıyla yüzleşir, kimi de yüzleşmemek için kendine gerekçeler bulur. Fakat başkasının duyarsızlığı, bizim de duyarsızlaşmamızı gerektirmez. İnsanın kendisine bırakabileceği en büyük miras, ne kadar güçlü ya da haklı olduğu değil, kalbinin ne kadarını insan olarak koruyabildiğidir.

Gönül aynanıza hiç baktınız mı; ardınızda nasıl hayatlar bıraktınız? İnsanlar sizi hayırla mı anıyor, yoksa taşıdıkları acıyla mı hatırlıyor? Bugün bir an durun ve kendi kalbinize sorun: Bir başkasının gönlünü incitirken neyi eksilttiniz kendinizden?